Ի՞նչ է առողջության իրավունքը
Առողջության իրավունքը հաճախ սխալմամբ ընկալվում է որպես առողջ լինելու իրավունք։ Սա ճիշտ չէ, քանի որ պետությունը չի կարող երաշխավորել, որ բոլոր անձինք առողջ լինեն։
Արհողջապահության համաշխարհային կազմակերպության կանոնադրությունն այն սահմանում է որպես․
[հ]նարավոր ամենաբարձր առողջական վիճակի իրացում։
Այն ներառում է՝
- սեփական առողջությունն ու մարմինը տնօրինելու իրավունք
- խոշտանգումներից, չհամաձայնեցված բժշկական բուժումներից կամ փորձարկումներից ազատ լինելու իրավունք
- առողջապահական համակարգին հասանելիության իրավունք
- հիվանդությունների կանխարգելման, բուժման և վերահսկման իրավունք
- կենսական դեղերի հասանելիություն
- առողջապահական որոշումների կայացման գործընթացին մասնակցելու իրավունք
ծանոթություն «Առողջություն» հասկացությունը ներառում է ինչպես ֆիզիկական, այնպես էլ հոգեկան վիճակը։
Ով է պաշտպանում այս իրավունքը?
Քանի որ պետությունն է մարդու իրավունքների հիմնական երաշխավորը, այն պարտավոր է քայլեր ձեռնարկել այս իրավունքի իրագործման ուղղությամբ։
Պետությունը ունի երեք տեսակի պարտավորություն․
-
Հարգելու պարտավորություն, որը ենթադրում է, որ պետությունը չպետք է խախտի կամ միջամտի այս իրավունքին։ Այդ պատճառով արգելվում են՝
- խտրական վերաբերմունք՝ առողջապահական ծառայությունների հասանելիության դեպքու
- ոչ անվտանգ դեղերի շուկայահանումը
- հարկադիր բժշկական բուժումը
- հակաբեղմնավորիչների հասանելիության սահմանափակումը
- առողջությանը վերաբերող տեղեկատվության խոչընդոտումը կամ չտրամադրելը
-
Պաշտպանելու պարտավորություն, որը ենթադրում է, որ պետությունը պետք է կանխի այս իրավունքի խախտումները երրորդ անձանց կողմից։ Դրանով նախատեսվում է՝
- առողջապահության հասանելիությունն ապահովող օրենսդրության ընդունում
- առողջապահական շուկայի վերահսկում
- բժշկական անձնակազմի պատշաճ կրթության և լիցենզավորման ապահովում
- խոցելի և մարգինալացված խմբերի պաշտպանություն
- վնասակար ավանդական և սոցիալական պրակտիկաների կանխարգելում
-
Իրականացնելու պարտավորություն, որը ենթադրում է, որ պետությունը պետք է կիրառի միջոցառումների ամբողջություն՝ այս իրավունքը իրացնելու համար։ Դրանք ներառում են՝
- համապարփակ ազգային առողջապահական քաղաքականության ընդունում
- բավարար առողջապահական հաստատությունների ստեղծում (օր.՝ հիվանդանոցներ)
- առողջապահական ապահովագրության համակարգի ստեղծում
- բժշկական հետազոտությունների և կրթության խթանում
- իրազեկում հրատապ թեմաների շուրջ (օր.՝ ՄԻԱՎ/ՁԻԱՀ, վերարտադրողական առողջություն, ալկոհոլի չարաշահում և այլն)
Ի՞նչ անել, եթե պետությունը բավարար ռեսուրսներ չունի։
Առողջության իրավունքը կիրառելի է տարբեր տնտեսական մակարդակ ունեցող պետություններում։ Այնուամենայնիվ, պետությունը պարտավոր է ապահովել իր հիմնական պարտավորությունները․
- առողջապահական ծառայություններին հավասար հասանելիություն՝ առանց խտրականության
- նվազագույն սննդի հասանելիություն՝ բավարար սննդային արժեքով
- հիմնական կացարան, բնակարանային պայմաններ և սանիտարիա
- կենսական դեղերի տրամադրում
- հանրային առողջապահության ազգային ռազմավարության ընդունում
Ինչպե՞ս որոշել, արդյոք իրավունքը պատշաճ պահպանվում է։
Առողջության իրավունքը ունի չորս հիմնական հատկանիշ․
Հասանելիություն
Հանրային առողջապահական ծառայությունները, հաստատությունները և պարագաները պետք է լինեն բավարար քանակությամբ։
Մատչելիություն
Առողջապահական ծառայությունները, հաստատությունները և պարագաները պետք է հասանելի լինեն բոլորի համար։ Օրինակ՝ ֆիզիկական մատչելիություն՝ հիվանդանոցը պետք է գտնվի բնակչին հասանելի տարածքում, տնտեսական մատչելիություն՝ ծառայությունների գինը պետք է լինի մատչելի, կամ առաջարկվեն զեղչեր՝ ցածր եկամուտ ունեցողների համար:
Ընդունելիություն
Առողջապահական ծառայությունները պետք է լինեն մշակութային և կրոնական առումով համապատասխանի, ինչպես նաև՝ բժշկական էթիկային։
Որակ
Առողջապահական ծառայությունները պետք է լինեն բավարար որակի՝ պատշաճ պատրաստված անձնակազմ, գիտականորեն ստուգված և չպատկառած ժամկետը չանցած դեղեր, աշխատող հիվանդանոցային սարքավորումներ և այլն
Միջազգային ճանաչում
Առողջությունը կարևոր է բոլորի համար․ ֆիզիկական և հոգեկան վիճակի պաշտպանությունն ու հարգումը թույլ է տալիս անձին լիարժեք օգտվել այլ իրավունքներից։ 1940-ական թվականներից արդեն ընդունված էր, որ մարդու արժանապատվության գաղափարը ներառում է նրա բարեկեցությունը։
1948 թվականի Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագրի 25-րդ հոդվածի 1-ին մասը սահմանում է․
Յուրաքանչյուր ոք իրավունք ունի այնպիսի կենսամակարդակի, ներառյալ սնունդը, հագուստը, բնակարանը, բժշկական խնամքը և սոցիալական անհրաժեշտ սպասարկումը, որն անհրաժեշտ է իր և իր ընտանիքի առողջությունն ու բարեկեցությունը պահպանելու համար, և գործազրկության, հիվանդության, հաշմանդամության, այրիանալու, ծերության կամ իր կամքից անկախ ապրուստի միջոցներից զրկվելու դեպքում` ապահովելու իրավունք:
Այս իրավունքը՝ առանձին կամ այլ իրավունքների հետ համակցված, ամրագրված է նաև կարևորագույն միջազգային և տարածաշրջանային մարդու իրավունքների փաստաթղթերում։